Waterschaarste in Kaapstad: een wereldwijd voorbeeld in hoe het niet én wel moet

De eerste wereldstad die volledig droog dreigt te komen staan, is Kaapstad. Day Zero – de dag dat er geen water meer uit de kraan komt – komt steeds dichterbij. Overal ter wereld ondervinden gebieden waterproblemen. Onder andere in Californië, Jakarta, Melbourne, São Paulo en zelfs in Londen, maar de afgelopen jaren is vooral Kaapstad het middelpunt van waterschaarste gebleken. Mijn scriptieonderzoek ‘Watercrisis: The past is no longer an accurate guide to the future’ beschrijft de onderliggende factoren die ten grondslag liggen aan de waterschaarste in Kaapstad en de oplossingen vanuit de overheid en samenleving, maar met een boodschap voor veel gebieden wereldwijd.

Dit artikel is geschreven door gastredacteur Martijn Tiersma.

Opwarming van het zeewater langs de evenaar in het oostelijke deel van de Grote Oceaan als gevolg van het natuurverschijnsel El Niño leidde een droogteperiode in. De zomerse neerslag werd ingeruild voor extreme droogte. In het NRC werd zelfs gesproken over de ergste droogte in ruim honderd jaar, want de afgelopen vier jaar is er nauwelijks regen gevallen in zuidelijk Afrika. De watervoorraden rondom Kaapstad daalden zo ver dat Day Zero werd afgekondigd. Sindsdien zijn waterrestricties van kracht en mogen inwoners nog maximaal vijftig liter water per dag gebruiken.

Transitie in Kaapstad: oude wonden
Na zestig jaar van rassenscheiding in Zuid-Afrika kwam in 1994 aan het apartheidsregime een officieel einde. Tijdens de apartheid was water in handen van een kleine groep ‘blanken’, bijvoorbeeld doordat de veelal blanke landeigenaren het water op en onder hun land tot hun eigendom konden rekenen. Na de apartheid werd de Zuid-Afrikaanse waterstructuur en wetgeving veranderd en water toegankelijk voor iedereen. Het nalatenschap van apartheid vindt echter zijn weerslag in de huidige watersituatie.

test
Waterafname in de stuwmeren rondom Kaapstad. Department of Water and Sanitation. Bron: NASA/DWS

De sterke bevolkingsgroei en het aanleggen van extra wateraansluitingen voor de groepen die tijdens de apartheid geen toegang hadden tot drinkwater, hebben geleid tot veel meer en onnodig watergebruik. Water om luxueuze tuinen te sproeien, grote zwembaden en het wassen van auto’s vormt vijftig procent van het watergebruik van zo’n twee derde van de bevolking in Kaapstad. Het einde van de apartheid heeft bijgedragen aan een leefstijl met een rechtsgevoel van oneindig watergebruik. ‘What is new is for the wealthy to have to realize that they are not living the Global North; that their lush lifestyles cannot cushion them from the realities that they choose to ignore’, vertelde de Zuid-Afrikaanse antropoloog Claudia Gastrow eerder dit jaar aan The Globe and Mail.

Verschillende keren werd Kaapstad door wetenschappers gewaarschuwd voor een toekomstige droogval. In 1990, 2007 en 2012 werd voorspeld dat het neerslagpatroon in zuidelijk Afrika onregelmatiger werd en samen met de sterke bevolkingsgroei en economische ontwikkeling tot waterproblematiek zouden leiden. Desondanks dacht de overheid steeds over voldoende capaciteiten te beschikken.

Kaapstad heeft zelf geen waterbronnen en is afhankelijk van het Western Cape Water Supply System; een complex watersysteem met onder andere zes grote stuwmeren die worden gevuld met regenwater en worden beheerd door het overheidsbestuur van Kaapstad en de nationale overheid. In Kaapstad is de besturende partij de Democratic Alliance en in Zuid-Afrika het African National Congress, maar de verschillen tussen beide politieke partijen zijn dusdanig groot dat de vorming van één actieplan niet haalbaar is. Het African National Congress wil de macht heroveren in Kaapstad en ziet Democratic Alliance liever kopje ondergaan.

Alternatieve waterbronnen uit Antarctica?
Toch kreeg Kaapstad voorafgaand aan de droogteperiode meerdere internationale prijzen voor haar waterbeheer, maar de echte urgentie ontbrak destijds om de plannen door te zetten. Kleinere problemen werden opgelost en men voorzag de toekomstige risico’s niet. Dit gevoel van urgentie bleef lang uit, maar nu is Kaapstad in gang geschoten om Day Zero op de langere termijn te voorkomen.

Theewaterkloof Dam
De Theewaterskloof Dam was in februari 2018 voor dertien procent gevuld met water. Bron: Antti Lipponen (Flickr, cc) 

Om minder afhankelijk te worden van de stuwmeren, is Kaapstad op zoek gegaan naar alternatieve waterbronnen. De overheid van Kaapstad probeert ontziltingsinstallaties op te zetten, naar grondwater te boren en bekijkt de mogelijkheden om afvalwater te hergebruiken, zoals al op grote schaal in Singapore en Windhoek gebeurt. Ook probeert het stadsbestuur een permanente gedragsverandering te bewerkstelligen met campagnes, restricties en een nieuwe prijsstructuur voor water.

Ook vanuit de samenleving worden ideeën aangedragen. Een van de ideeën is om een afgebroken ijsschots met behulp van twee enorme sleepboten vanuit Antarctica vierduizend kilometer te verslepen en voor de kust van Kaapstad te parkeren. Volgens experts is het technisch en economisch haalbaar en kan de ijsberg één jaar lang aan vijfentwintig procent van de watervraag voldoen. Maar de overheid van Kaapstad wil vooralsnog niet met dit plan in zee gaan.

Wereldwijd kantelpunt in Kaapstad
Alhoewel Kaapstad de gevolgen van deze uitzonderlijke droogteperiode heeft beperkt en Day Zero in 2018 is voorkomen, is het afwachten wat de toekomst brengt. Kaapstad was de eerste stad die op het randje balanceerde en is nu een voorbeeld voor veel gebieden ter wereld. Droogtes lijken vaker voor te gaan komen en heviger te zijn en waterproblemen zijn wereldwijd zichtbaar. Het onderzoek van Watts beschrijft de situatie in Kaapstad, maar heeft een wereldbrede boodschap. Of zoals zoetwatermanager Christine Colvin van het Wereld Natuur Fonds aangaf in The Guardian: ‘The past is no longer an accurate guide to the future.’


Ben jij al #GEOGRAAF? Voor slechts 15 euro word je een jaar lang #GEOGRAAF (abonnee) en help je het platform uit te breiden. Je krijgt er onder andere exclusieve interviews en een katoenen tas voor terug. Meer info vind je hier.


Martijn studeerde van 2015 tot 2018 Sociale Geografie en Planologie aan de Universiteit Utrecht. Na eerder onderzoek naar droogte en hongersnoden in Ethopië vormde de Zuid-Afrikaanse waterproblematiek het onderwerp van zijn scriptie, die hij recentelijk afrondde. In september begint hij aan de masterstudie Human Geography, ook aan de Universiteit Utrecht.

Heb je een vraag voor Martijn? Vraag zijn contactgegevens aan via onderstaand formulier.

 

1 Comment

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s