Segregatie aan de rand van de EU: de onzekere toekomst van Letland

Letland wordt steeds populairder onder buitenlandse toeristen. Vooral hoofdstad Riga is populair. De toeristen genieten van de prachtige binnenstad en het rijke culturele leven. Toch is dit een masker. Het maskeert de grote economische problemen en het land weet niet wat het aan moet met de Russische minderheid. Gastredacteur en Oost-Europaliefhebber Jessy Burgers vertrok naar Riga en ging op onderzoek uit.

Het is koud in Riga. Het zijn prachtige winterse zonnige dagen, maar in februari daalt het kwik gemakkelijk naar -15 graden. Dikke handschoenen en een muts zijn een must als je enigszins wilt overleven in deze stad. De inwoners zijn, zoals in veel Oost-Europese landen, wel gewend aan dit weer. Terwijl ik mezelf op iedere mogelijke manier warm probeer te houden, lijken de Letten aan de oevers van de Westelijke Dvina zich weinig aan te trekken van dit ijskoude weer.

Overheersingen
Riga is de hoofdstad van Letland en is de grootste stad van de Baltische Staten. Er wonen momenteel circa 640.000 inwoners en de stad is gelegen aan de rivier de Westelijke Dvina. De stad kent een lange historie met overheersingen van zowel de Duitsers, Polen, Zweden en de Russen. Deze overheersingen zie je op vele manieren terug in de stad. De binnenstad doet denken aan een echte Hanzestad en is te vergelijken met Gdansk of Hamburg. Net buiten de binnenstad zie je vooral veel van de Sovjetoverheersing terug. In 1991 mocht Letland zich een soeverein land noemen.

Tijdens deze tweede occupatie net na de Tweede Wereldoorlog, veranderde er veel in Riga. De politieke agenda lag in handen van Moskou. Een proces van russificatie vond plaats. Er werden verschillende maatregelen genomen. Zo werden Russen uit andere gebieden van de Sovjet-Unie tewerkgesteld in Letland. Het Russisch werd de officiële taal en belangrijke politieke functies werden bekleed door de Russen. Na de val van de Sovjet-Unie, waarbij Letland zich samen met andere Baltische Staten op heldhaftige wijze vrijvocht, ontstond de vraag wat er moest gebeuren met de Russische minderheid in het land. Ondanks het feit dat het Russisch sprekende burgers waren, waren zij niet automatisch staatsburger van het ‘nieuwe’ Rusland. Wie Lets was, verkreeg al gauw een Lets paspoort. De Russische minderheid moest deze verdienen: ze moesten Lets leren, kennis hebben over de cultuur en trouw zweren aan Letland. Wie dit niet deed, verkreeg geen Lets paspoort. Deze mensen waren zodoende stateloos. En dat werd een behoorlijke groep burgers.

Maskaves
Het straatbeeld in Maskavas. In de wijk zijn vooral vervallen en zwaar verouderde huizen te vinden. Foto: Jessy Burgers.

Stateloos
Maar wat betekent dit, stateloos zijn? Het is nogal een ingrijpend stempel. Zo mag deze groep niet stemmen, niet werken bij de overheid en heeft het geen recht op sociale voorzieningen in Letland. Op dit moment is ongeveer tien procent van de Letse bevolking stateloos. Het zorgt voor een kloof tussen Letten en Russen in de maatschappij. Politicus Miroslav Mitrofanov van de Lets-Russische Unie maakt zich al jarenlang hard voor de rechten van deze stateloze groep burgers. Volgens Mitrofanov wordt deze groep structureel gediscrimineerd. ‘Deze minderheid merkt dat het geen deel uitmaakt van de samenleving en dat moet echt veranderen.’ Mitrofanov ziet dit op verschillende wijze terug in dagelijks leven. ‘Deze groep mag niet politiek actief zijn, terwijl ze dit wel zouden willen. Er studeren momenteel tientallen etnisch Russische studenten in Riga die een politieke carrière ambiëren. Ze spreken perfect Lets, hebben een goede opleiding afgerond, maar krijgen de kans niet simpelweg omdat ze Russisch zijn.’

In de hoofdstad Riga bestaat ongeveer een derde van de totale populatie uit etnische Russen. Russisch is dan ook een taal die je veel hoort op straat. De Russen zijn vooral in de achterstandswijken te vinden. Het bekendst is de wijk Maskavas, vernoemd naar de vroegere hoofdweg die naar Moskou leidde. Kenmerkend zijn de houten huizen en de grote communistische flats. In deze wijk woonde voor de Tweede Wereldoorlog vooral Joden.

Stalin Tower
Midden in Maskavas staat deze toren. In de volksmond wordt deze ‘Stalin Tower’ genoemd. Het gebouw is het pronkstuk van de communistische bouwstijl in Riga. Vergelijkbare gebouwen staan in Moskou en Warschau. Foto: Jessy Burgers.

Na de oorlog waren het vooral de Russen die in deze wijk gingen wonen. Aan goedkope woonruimte was in de wijk geen gebrek. Een wandeling door deze kenmerkende wijk laat zien dat de leefomstandigheden nog altijd zeer slecht zijn. Veel huizen zijn vervallen, zwaar verouderd, en er zijn nauwelijks voorzieningen te vinden in de wijk. De blikvanger in de wijk is de Letse Academie voor de Wetenschap, in de volksmond wordt deze ook wel de ‘Stalin Tower’ genoemd. De voormalig leider van de Sovjet-Unie liet deze toren bouwen en is het pronkstuk van de communistische bouwstijl in de stad.

Gestolen goed
Aan de rand van Maskavas bevindt zich de Russische zwarte markt. Een zeer bijzondere markt, want op deze markt worden gestolen spullen zoals telefoons, camera’s en computers verkocht. Niet alleen elektronica, maar ook spullen uit de communistische tijd worden op deze markt verkocht. Het is een markt die wordt gedoogd door de Letse overheid. Wel waarschuwt de lokale bevolking voor het twijfelachtige karakter van de markt. Het wordt aangeraden om zo min mogelijk kostbaarheden mee te nemen. Veelgehoord is de opmerking: ‘Terwijl je daar een nieuwe telefoon koopt, wordt uit je achterzak je portemonnee gestolen.’ Toch is een bezoek aan Maskavas niet compleet zonder een bezoek aan deze markt.

Hoe anders is het in het oude centrum van Riga, waar de westerse ketens en hippe eettentjes zich hebben gevestigd. Het Russisch maakt daar plaats voor het Lets en Engels. De oude binnenstad is prachtig en werd vroeger in een adem genoemd met steden als Parijs en Wenen. Toch zijn de contrasten binnen de stad enorm. Bezoek de wijk Purvciems in het noorden van de stad en je waant je in de Sovjet-Unie. De wijk staat bekend om de enorme woonblokken en op straat is de voertaal voornamelijk Russisch. Het echte ‘Oost-Europagevoel’ ervaar je in winkelcentrum Minska, temidden van deze wijk.

Politieke invloed
Letse politici breken het hoofd over wat ze moeten met de Russische minderheid in het land. Toch is dat niet het enige probleem. De bevolking van Letland krimpt al jaren. Waar het land in 1990 nog 2,6 miljoen inwoners had, zijn dit er momenteel nog geen 2 miljoen. Economische problemen zoals een hoge werkloosheid en lage werkgelegenheid baart Letland zorgen. Volgens Linas Kojala, als onderzoeker actief voor het Oost-Europees Studiecentrum zouden deze slechte omstandigheden een voedingsbodem kunnen zijn voor Russische inmenging. ‘We hebben in Oekraïne gezien dat Russen buiten Rusland belangrijk zijn voor Vladimir Poetin.’

Maskaves2
Het uitzicht over de wijk Maskavas. Foto: Jessy Burgers.

Toch hoeft Europa volgens Kojala niet bang te zijn voor een herhaling van de situatie  in Oost-Oekraïne. ‘De meeste Russen begrijpen wel dat het leven in Europa meer mogelijkheden biedt dan in Rusland. Daarbij streeft Rusland vooral naar politieke invloed en niet zozeer naar meer grondgebied.’

Ook onderzoeker Kojala ziet oplossingen voor de Russische minderheid in het land. ‘Integratie is daarbij het sleutelwoord. In Riga is er sprake van segregatie en leven Letten en Russen langs elkaar heen. Het vergroot de kloof tussen deze bevolkingsgroepen.’ Volgens Kojala gaat dit in Litouwen een stuk beter. ‘Ook in Litouwen woont een Russische minderheid, maar die integreren veel beter dan in Letland. De Litouwse overheid heeft ingezet op succesvolle integratie en dat werpt nu z’n vruchten af, aldus Kojala. Wat de toekomst zal brengen durft Kojala niet te zeggen. ‘Ik hoop dat we onze burgers perspectief kunnen bieden, zo sluit hij hoopvol af.


Ben jij al #GEOGRAAF? Voor slechts 15 euro word je een jaar lang #GEOGRAAF (abonnee) en help je het platform uit te breiden. Je krijgt er onder andere exclusieve interviews en een katoenen tas voor terug. Meer info vind je hier.


 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s