140 jaar Bosatlas: ‘Hoe eenvoudiger de kaart, hoe duidelijker hij is’

In 1877 bracht de Groningse aardrijkskundedocent P.R. Bos de Schoolatlas der Geheele Aarde uit. Hij bedacht het boek als naslagwerk voor bij het aardrijkskundeonderwijs, dat kort daarvoor was ingevoerd op de HBS. En het bleef niet bij die ene atlas. Tegenwoordig kent iedereen de reeks als de Grote Bosatlas en is ‘de Binas van de aardrijkskunde’ niet meer weg te denken uit het Nederlandse onderwijs. Afgelopen woensdag bestond de Bosatlas 140 jaar. Dit jubileum werd gevierd in de Universiteitsbibliotheek van de Universiteit Utrecht met een symposium over 140 jaar Bosatlas en de onthulling van de eerste digitale editie.  

Bosatlas1883 Fr Gr Dr Ov Gl

Spoorlijn
‘Wie is er niet mee opgegroeid?’ Met die vraag trapte Martine Pronk, hoofd van de afdeling Informatie en Marketing bij de Universiteitsbibliotheek, het symposium af. ‘Mijn vader was aardrijkskundedocent. Elke keer als er een nieuwe editie van de Grote Bosatlas verscheen, nam hij die mee naar huis. Daar konden mijn broer en ik dan uren in bladeren.’ Maar hoe vanzelfsprekend het ook lijkt dat er steeds weer een nieuwe editie van de atlas wordt uitgegeven; het maken ervan kost ontzettend veel tijd. ‘Het blijft mensenwerk. Dat vergeten mensen nog wel eens’, zegt Ferjan Ormeling, die in 2005 de biografie van de Bosatlas schreef en hielp bij het maken van de digitale versie van de 55ste editie. ‘Tegenwoordig is bijna alle informatie in de atlas correct, maar in de beginjaren stonden er regelmatig fouten in de atlas die edities lang niet werden opgemerkt’, zegt Ormeling. ‘Zodra Bos hoorde dat er ergens een nieuwe spoorlijn zou worden aangelegd, nam hij dat direct over. Die spoorlijn bleek er uiteindelijk nooit te komen, maar stond vijftien jaar later nog wel in de atlas.’

Hoewel hij niet alle fouten kon voorkomen, was Bos continu bezig met het verbeteren van zijn atlas. In het begin volgden de edities elkaar snel op. De eerste 25 jaar bracht Bos al 15 edities uit. Direct nadat er een nieuwe editie werd uitgegeven, pakte Bos een redactie-exemplaar en ging hij aantekeningen maken bij kaarten die in zijn ogen weer konden worden verbeterd in een volgende editie. Binnen de kortste keren stond de atlas dan alweer vol met notities. Tegenwoordig is de uitgavefrequentie iets lager: iedere vijf jaar verschijnt er een vernieuwde editie van de Grote Bosatlas.

Nur leer scheinende Karten
Ondanks, en misschien wel dankzij, de digitalisering is de Bosatlas nog altijd belangrijk. Het motto van ontdekkingsreiziger Alexander von Humboldt – Nur leer scheinende Karten prägen sich dem Gedächtnisse ein; Alleen kaarten die leeg lijken, prenten zich in het geheugen – is misschien wel relevanter dan ooit. ‘Leerlingen hebben vaak moeite met het begrijpen van kaarten, juist omdat ze zoveel informatie bevatten. Het leggen van verbanden vinden ze vaak nog lastig. Daarom is de Bosatlas zo belangrijk’, zegt Ormeling. ‘Tools als Google Maps geven ontzettend veel geografische informatie, de Bosatlas biedt een referentiekader en laat de betekenis van de informatie zien.’

Bestand 18-06-17 21 49 42
De bezoekersaantallen van de Amsterdamse theaters in een themakaart uit de Bosatlas van Amsterdam. Bron: Kevin van Huët.

Thematische kaarten spelen daarin een belangrijke rol. ‘Vroeger was de verhouding tussen topografische en thematische kaarten ongeveer fiftyfifty’, zegt Otto Venema van uitgeverij Noordhoff, de uitgever van de Bosatlas. De nieuwste editie bestaat voor ongeveer 85 procent uit thematische kaarten. De thema’s zijn aansprekender dan voorheen. In de Kleine Bosatlas, die speciaal op het VMBO-onderwijs is afgestemd, staat bijvoorbeeld een kaart met de 34 profvoetbalclubs in Nederland. ’Dat spreekt leerlingen aan en tegelijkertijd leren ze er iets van’, zegt Venema.

De digitale Bosatlas
Maar is een papieren versie dan niet een beetje achterhaald? Het groene krijtbord is op veel scholen inmiddels ingeruild voor het digibord en ook lesboeken zijn steeds vaker digitaal. Om met de tijd mee te gaan ontwikkelde Noordhoff de eerste digitale Bosatlas. In de digitale versie kunnen docenten de kaarten beter integreren in hun lesmateriaal. Kaartlagen kunnen worden aan- en uitgezet zodat alleen nog de relevante informatie zichtbaar is. ‘Als je een les hebt voorbereid over bodemsoorten in Brazilië, kan het storend zijn als op een kaart óók alle steden en wegen zijn te zien. In de digitale atlas kun je die kaartlagen onzichtbaar maken’, zegt Venema. ‘Ook kunnen er foto’s en video’s worden toegevoegd aan de kaarten. Een leerling onthoudt de bodemsoorten beter als hij of zij weet hoe zo’n bodem eruitziet.’

Bestand 18-06-17 21 49 20
Een topografische kaart van Europa uit de Kleine Bosatlas van 1974, met Oost- en West-Duitsland nog van elkaar gescheiden. Bron: Kevin van Huët.

Daarnaast zijn de eerste 37 edities – van die uit 1877 tot de laatste vooroorlogse uitgave uit 1939 – digitaal te bekijken, ter ere van het 140-jarig jubileum. Liefst 5000 scans van geprinte kaarten zijn voorzien van tekst en uitleg door Ormeling. Opeenvolgende edities kunnen naast elkaar worden gelegd en vergeleken. ‘Je kunt zelf bekijken hoeveel wijzigingen er iedere editie werden doorgevoerd’, zegt Ormeling. ‘Zo zie je de verandering van Nederland door de tijd.’

De consumentenatlas
Tegenwoordig richt de Bosatlas zich niet alleen meer op het onderwijs. Er zijn verschillende edities uitgebracht voor de consumentenmarkt. Het meest bekende voorbeeld daarvan is misschien wel de Bosatlas van Amsterdam, maar ook de Bosatlas Nederland van Boven, Bosatlas van de geschiedenis van Nederland en de Bosatlas van het cultureel erfgoed zijn populaire edities. Ook na 140 jaar bestaat de Bosatlas nog. En in een tijd waarin er geen gebrek is aan informatie, maar misschien wel aan het begrijpelijk maken ervan, is Nederlands populairste atlas zelfs springlevend.


Ben jij al #GEOGRAAF? Met dit abonnement krijg je een aantal extra diensten én een speciaal voor ons ontworpen katoenen tas voor slechts 1 euro per maand. Meer info vind je hier.


De tentoonstelling en de vergelijkingsviewer zijn hier te bekijken. De digitale versie van de 55ste editie is alleen nog beschikbaar voor docenten.

Headerfoto: Een uitsnede van een hoogtekaart uit de eerste Bosatlas (1877). Bron: Noordhoff Uitgevers.

1 Comment

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s